آیین نامه ایمنی کار در ارتفاع | شرح کامل قوانین و الزامات
آیین نامه ایمنی کار در ارتفاع
آیین نامه ایمنی کار در ارتفاع یکی از مقررات مهم حوزه بهداشت حرفهای و ایمنی کار در ایران است که با هدف پیشگیری از سقوط افراد، کاهش حوادث شغلی و حفاظت از جان کارگران تدوین شده است. رعایت این آییننامه برای کارگاههای مشمول قانون کار الزامی است و تمام افرادی که در فعالیتهای ارتفاعی نقش دارند، باید با الزامات آن آشنا باشند.
کار در ارتفاع از جمله فعالیتهایی است که در صنایع مختلف مانند ساختمانسازی، نفت و گاز، پتروشیمی، نیروگاهها، صنایع فلزی، مخابرات، تعمیرات صنعتی و نگهداری تأسیسات انجام میشود. سقوط از ارتفاع میتواند باعث صدمات شدید جسمی، ناتوانی دائمی یا مرگ شود؛ به همین دلیل، شناسایی خطرات و اجرای اقدامات کنترلی پیش از شروع کار اهمیت زیادی دارد.
آییننامه ایمنی کار در ارتفاع با تعیین ضوابط استفاده از نردبان، جایگاه کار، داربست، دسترسی با طناب، سامانههای جلوگیری و متوقفکننده سقوط، تور ایمنی و بالابرهای سیار، چارچوبی برای اجرای ایمن این فعالیتها فراهم میکند.
مشخصات آیین نامه ایمنی کار در ارتفاع
مشخصات قانونی آییننامه
- عنوان : آییننامه ایمنی کار در ارتفاع
- مرجع تدوین : شورای عالی حفاظت فنی
- مرجع تصویب : وزیر کار و امور اجتماعی وقت
- تاریخ تصویب شورا : ۱۰ آبان ۱۳۸۹
- تاریخ تصویب وزیر : ۱۷ بهمن ۱۳۸۹
- مبنای قانونی : مواد ۸۵ و ۹۱ قانون کار
- ساختار : ۸ فصل، ۱۳۵ ماده و ۳ تبصره
کار در ارتفاع چیست؟
بر اساس تعاریف مندرج در آییننامه، کار در ارتفاع به هر کار یا فعالیتی گفته میشود که موقعیت انجام آن در ارتفاع بیش از ۱٫۲ متر نسبت به سطح مبنا باشد.
بنابراین، فعالیتهایی مانند نصب تجهیزات در ارتفاع، کار روی داربست، تعمیر سقف، رنگآمیزی سازههای مرتفع، نصب تابلو، تعمیرات خطوط و تجهیزات و کار روی سکوهای مرتفع میتوانند مشمول الزامات ایمنی کار در ارتفاع باشند.
نکته مهم این است که خطر سقوط فقط به ارتفاع زیاد محدود نمیشود. وجود لبههای باز، چالهها، سطوح شکننده، اختلاف سطح و موانع خطرناک نیز باید در ارزیابی ریسک مورد توجه قرار گیرد.
سطح مبنا چیست؟
سطح مبنا، اولین سطح زیرین جایگاه کار یا سکوی کار در ارتفاع است که بهصورت ایمن گسترش یافته است. ارتفاع محل انجام فعالیت نسبت به این سطح سنجیده میشود.
اصطلاحات کاربردی در ایمنی کار در ارتفاع
| اصطلاح | تعریف کاربردی |
| جایگاه کار | محلی که فرد برای انجام فعالیت روی آن مستقر میشود. |
| سامانه محدودکننده سقوط | سامانهای که مانع رسیدن فرد به ناحیهای میشود که احتمال سقوط وجود دارد. |
| سامانه متوقفکننده سقوط | سامانهای که در صورت وقوع سقوط، حرکت فرد را متوقف میکند. |
| هارنس تمام بدن | وسیلهای که نیروهای ناشی از توقف سقوط را از طریق بندهای بدن توزیع میکند. |
| طناب نجات | طنابی که بهعنوان بخشی از سامانه ایمنی برای حمایت یا نجات فرد به کار میرود. |
| نقطه اتصال | محل مهندسیشده یا تأییدشده برای اتصال تجهیزات حفاظت در برابر سقوط |
آییننامه ایمنی کار در ارتفاع به استناد ماده ۸۵ قانون کار تدوین شده و برای کارگاههای مشمول قانون کار لازمالاجرا است.
مفاد آن به یک صنعت خاص محدود نیست و هر کارگاهی که عملیات کار در ارتفاع یا فعالیتهای مرتبط را انجام میدهد، باید متناسب با نوع کار، خطرات موجود و الزامات قانونی، اقدامات لازم را اجرا کند.
از جمله محیطهای کاری مشمول این الزامات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کارگاههای ساختمانی و پروژههای عمرانی
- صنایع نفت، گاز و پتروشیمی
- نیروگاهها و صنایع تولیدی
- کارگاههای تعمیر و نگهداری ماشینآلات
- پروژههای نصب و تعمیر سازههای فلزی
- فعالیتهای مخابراتی و نصب تجهیزات در ارتفاع
- تعمیرات سقف، نما و تأسیسات ساختمان
نکته حقوقی: در پروژههایی که مقررات اختصاصی دیگری نیز بر فعالیت حاکم است، رعایت آییننامه ایمنی کار در ارتفاع جایگزین سایر الزامات قانونی و فنی نخواهد بود.
الزامات عمومی
الزامات عمومی، پایه اصلی اجرای ایمن فعالیتهای ارتفاعی هستند. پیش از شروع هر فعالیت باید شرایط محیط کار بررسی شود، خطرات احتمالی شناسایی شوند و تجهیزات مناسب در اختیار کارکنان قرار گیرد.
شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک
پیش از آغاز کار باید خطرات مرتبط با فعالیت شناسایی و ارزیابی شوند. این بررسی باید متناسب با نوع فعالیت، ارتفاع، شرایط محیطی، تجهیزات و وضعیت محل کار انجام شود.
مهمترین خطرات کار در ارتفاع عبارتاند از:
- سقوط فرد از لبههای باز یا سطوح مرتفع
- لغزش روی سطوح خیس، روغنی یا ناپایدار
- شکستگی یا فروریختن سطح کار
- سقوط ابزار، قطعات و مصالح روی افراد
- واژگونی داربست یا بالابر
- برخورد با خطوط برق و تجهیزات برقدار
- وزش باد شدید، بارندگی، یخزدگی یا کاهش دید
- خستگی، عدم تمرکز یا نداشتن مهارت کافی
نتایج ارزیابی ریسک باید مبنای انتخاب روش دسترسی، تجهیزات حفاظت فردی، اقدامات حفاظتی و نحوه نظارت بر کار قرار گیرد.
اولویتبندی اقدامات پیشگیری از سقوط
در مدیریت ایمنی کار در ارتفاع، نباید استفاده از کمربند یا هارنس تنها اقدام پیشگیرانه در نظر گرفته شود. ابتدا باید امکان حذف کار در ارتفاع بررسی شود.
ترتیب پیشنهادی کنترل خطر به این صورت است:
- حذف خطر : در صورت امکان، قطعات را روی زمین مونتاژ کنید یا روش کار را به شکلی تغییر دهید که نیازی به حضور فرد در ارتفاع نباشد.
- جلوگیری از سقوط : از سکوی ایمن، نرده حفاظتی، پوشش مناسب بازشوها و تجهیزات دسترسی استاندارد استفاده کنید.
- محدود کردن دسترسی به ناحیه خطر : با سامانه محدودکننده، مانع رسیدن فرد به لبه خطرناک شوید.
- متوقف کردن سقوط : اگر خطر سقوط حذف نشده است، از سامانه مناسب توقف سقوط با اتصالات و فضای آزاد کافی استفاده کنید.
- کاهش پیامدهای حادثه : برنامه نجات، تجهیزات امداد و کنترل سقوط اشیا را برای کاهش پیامدهای احتمالی پیشبینی کنید.
این ترتیب، رویکرد کنترلی پیشنهادی برای مدیریت خطر است؛ جزئیات الزامآور هر فعالیت باید از متن آییننامه و سایر مقررات مرتبط استخراج شود.
آموزش و صلاحیت کارکنان
افرادی که در ارتفاع کار میکنند باید آموزش متناسب با فعالیت و تجهیزات خود را دریافت کرده باشند. آموزش صرفاً به توضیحات نظری محدود نمیشود و باید مهارت عملی مورد نیاز نیز در آن لحاظ شود.
موضوعات مهم آموزشی عبارتاند از:
- شناسایی خطرات سقوط و سقوط اشیا
- انتخاب و استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی
- بازرسی پیش از استفاده از هارنس، طناب و اتصالات
- روش صحیح استقرار روی نردبان، داربست و سکو
- آشنایی با محدودیتهای تجهیزات دسترسی
- واکنش در شرایط اضطراری
- نحوه اعلام خطر و درخواست کمک
- آشنایی با طرح نجات و تخلیه فرد معلق
افرادی که مسئول نصب، تغییر، بازرسی تخصصی یا تأیید تجهیزات هستند نیز باید صلاحیت متناسب با وظایف خود را داشته باشند.
نظارت بر عملیات
اجرای ایمن کار در ارتفاع نیازمند نظارت مؤثر است. سرپرست کار باید از مناسب بودن شرایط محیطی، آمادهبهکاری تجهیزات و رعایت دستورالعملهای کاری اطمینان حاصل کند.
در فعالیتهای پرخطر، باید مسئولیتها، محدوده عملیات، روش ارتباط و شرایط توقف کار بهصورت روشن مشخص شوند.
شرایط جوی و محیطی
شرایط آبوهوایی میتواند ایمنی عملیات ارتفاعی را بهطور جدی تحت تأثیر قرار دهد. باد شدید، رعدوبرق، بارندگی، یخزدگی و کاهش دید ممکن است باعث لغزش، از دست رفتن تعادل یا ناپایداری تجهیزات شوند.
در این شرایط باید:
- محدودیتهای اعلامشده سازنده تجهیزات رعایت شود.
- پایداری سکو، داربست و بالابر بررسی شود.
- در صورت ناایمن شدن شرایط، عملیات متوقف شود.
- تجهیزات و مصالح در برابر جابهجایی ناشی از باد مهار شوند.
- پیش از شروع مجدد کار، شرایط محیطی و تجهیزات دوباره بررسی شوند.
نردبان
نردبان یکی از تجهیزات رایج دسترسی به ارتفاع است؛ اما استفاده نادرست از آن میتواند باعث سقوط، واژگونی و آسیبهای جدی شود.
نردبان باید با توجه به نوع فعالیت، ارتفاع دسترسی، شرایط محل استقرار و محدودیتهای سازنده انتخاب شود.
انتخاب نردبان مناسب
هنگام انتخاب نردبان باید موارد زیر بررسی شوند:
- جنس و ساختار نردبان متناسب با محیط کار باشد.
- طول نردبان برای دسترسی مورد نظر مناسب باشد.
- ظرفیت تحمل بار آن کافی باشد.
- پایهها و کفشکها سالم و مناسب سطح استقرار باشند.
- نردبان برای شرایط محیطی و نوع فعالیت قابل استفاده باشد.
- در محیطهای دارای خطر برقگرفتگی، جنس و مشخصات نردبان متناسب با خطر برق انتخاب شود.
بازرسی نردبان قبل از استفاده
پیش از استفاده، نردبان باید از نظر سلامت اجزای اصلی بررسی شود.
موارد بازرسی شامل:
- ترک، شکستگی یا خمیدگی بدنه
- شل بودن اتصالات و پلهها
- خرابی قفلها و مفصلها
- فرسودگی یا لغزندگی کفشکها
- آلودگی سطح پلهها به روغن و مواد لغزنده
- عملکرد صحیح تجهیزات تثبیتکننده
نردبان معیوب نباید تا زمان رفع نقص و تأیید مجدد مورد استفاده قرار گیرد.
نحوه استقرار ایمن نردبان
محل استقرار نردبان باید محکم، هموار و عاری از موانع خطرناک باشد. در صورت وجود احتمال جابهجایی یا واژگونی، باید اقدامات مناسب برای تثبیت آن انجام شود.
برای استفاده ایمن:
- نردبان را روی سطح ناپایدار، لغزنده یا نامناسب قرار ندهید.
- از قرار دادن نردبان روی جعبه، بشکه یا سایر وسایل برای افزایش ارتفاع خودداری کنید.
- در محل عبور افراد یا وسایل نقلیه، محدوده کار را ایمنسازی کنید.
- از تماس نردبان با تجهیزات برقدار و خطوط برق جلوگیری کنید.
- هنگام بالا رفتن یا پایین آمدن، تعادل خود را حفظ کنید.
اصول استفاده از نردبان
- از نردبان برای فعالیتهایی استفاده کنید که با محدودیتهای آن سازگار هستند.
- هنگام بالا رفتن و پایین آمدن، رو به نردبان باشید.
- از کشیدن بیش از حد بدن به طرفین خودداری کنید.
- از حمل بارهایی که تعادل یا امکان گرفتن نردبان را مختل میکنند پرهیز کنید.
- تعداد افراد مجاز روی نردبان را مطابق مشخصات سازنده رعایت کنید.
- از پلههای آسیبدیده یا نردبان فاقد ثبات استفاده نکنید.
نکته مهم: نردبان در بسیاری از فعالیتها صرفاً وسیله دسترسی است و لزوماً جایگزین سکوی کار یا داربست مناسب برای انجام کار طولانیمدت و نیازمند استفاده از هر دو دست نیست.
جایگاه کار
جایگاه کار، محلی است که فرد برای انجام فعالیت در ارتفاع روی آن مستقر میشود. ایمن بودن این محل یکی از مهمترین عوامل پیشگیری از سقوط است.
استحکام و پایداری جایگاه کار
جایگاه کار باید برای بارهای مورد انتظار، از جمله وزن کارکنان، ابزارها و مصالح، مناسب باشد. همچنین باید از پایداری کافی برخوردار بوده و در معرض خطر شکست یا جابهجایی ناخواسته قرار نداشته باشد.
هنگام بررسی جایگاه کار باید به موارد زیر توجه شود:
- ظرفیت تحمل بار
- استحکام تکیهگاهها
- کیفیت اتصالات
- وضعیت سطح کار
- احتمال لغزش یا واژگونی
- وجود بازشوها و لبههای بدون حفاظ
- خطر برخورد با تجهیزات و سازههای مجاور
حفاظت از لبههای باز
لبههای باز سکوها، سقفها و جایگاههای مرتفع از نقاط پرخطر کارگاه هستند.
برای پیشگیری از سقوط باید با توجه به شرایط کار از راهکارهای حفاظتی مناسب مانند نرده حفاظتی، پوشش بازشوها، موانع فیزیکی یا سامانههای حفاظت در برابر سقوط استفاده شود.
نرده حفاظتی باید از استحکام و آرایش مناسب برخوردار باشد و در محلهایی که امکان عبور ابزار یا مصالح وجود دارد، اقدامات تکمیلی برای جلوگیری از سقوط اشیا نیز در نظر گرفته شود.
سطوح شکننده
سقفهای شکننده، صفحات نورگیر، ورقهای فرسوده و سطوحی که تحمل وزن فرد را ندارند، میتوانند حتی در ارتفاعهای کم نیز خطرناک باشند.
در چنین شرایطی باید:
- سطوح شکننده پیش از شروع کار شناسایی شوند.
- دسترسی به نقاط خطرناک محدود شود.
- از پوشش یا سکوی مناسب و دارای ظرفیت کافی استفاده شود.
- مسیر حرکت ایمن مشخص شود.
- در صورت لزوم از سامانه حفاظت در برابر سقوط استفاده شود.
نظم و پاکیزگی جایگاه کار
وجود کابل، ابزار، مصالح پراکنده یا مواد لغزنده روی سکوی کار میتواند احتمال لغزش و سقوط را افزایش دهد.
سطح کار باید مرتب نگه داشته شود و ابزارها و مواد به نحوی مستقر شوند که مسیر عبور کارکنان مسدود نشود.
داربست
داربست یکی از تجهیزات مهم دسترسی و ایجاد جایگاه کار در پروژههای ساختمانی و صنعتی است. نصب، استفاده یا تغییر غیراصولی داربست میتواند موجب سقوط افراد، ریزش سازه و خسارتهای جدی شود.
نصب و برپایی داربست
داربست باید با توجه به نوع آن، شرایط زمین، ارتفاع، بارگذاری و دستورالعملهای فنی مربوط نصب شود.
پیش از نصب باید:
- استحکام و تراز بودن محل استقرار بررسی شود.
- اجزای اصلی و اتصالات از نظر سلامت کنترل شوند.
- پایهها و تکیهگاهها به شکل مناسب مستقر شوند.
- مهاربندی و پایداری داربست تأمین شود.
- دسترسی ایمن به طبقات پیشبینی شود.
- بارهای مورد انتظار و ظرفیت مجاز مشخص شوند.
نصب و تغییر داربست باید توسط افراد دارای صلاحیت متناسب با نوع داربست انجام شود.
اجزای مهم داربست ایمن
- پایهها و صفحات زیرپایه برای انتقال مناسب بار
- اجزای قائم و افقی برای تشکیل ساختار اصلی
- مهاربندها برای تأمین پایداری سازه
- سکوی کار با سطح مناسب و ظرفیت کافی
- نردههای حفاظتی و پاخور در محلهای مورد نیاز
- مسیر دسترسی ایمن به طبقات داربست
سکوی کار داربست
سکوی کار باید متناسب با فعالیت و بارگذاری طراحی شده باشد. تختهها و اجزای تشکیلدهنده سکو باید سالم، مناسب و به شکل ایمن مستقر شده باشند.
موارد مهم عبارتاند از:
- جلوگیری از جابهجایی ناخواسته تختهها
- پیشگیری از ایجاد شکافهای خطرناک
- رعایت ظرفیت بارگذاری
- جلوگیری از انباشته شدن بیش از حد مصالح
- فراهم کردن مسیر مناسب رفتوآمد
- نصب حفاظهای لازم در لبههای باز
دسترسی به داربست
برای ورود و خروج از داربست باید مسیر دسترسی مناسب پیشبینی شود. بالا رفتن از اجزای سازهای که برای دسترسی طراحی نشدهاند، میتواند باعث از دست رفتن تعادل و سقوط شود.
کارگران باید از مسیرهای تعیینشده استفاده کنند و هنگام جابهجایی ابزار و مصالح، ظرفیت و شرایط دسترسی را در نظر بگیرند.
بازرسی داربست
داربست باید در مراحل مرتبط با نصب، پیش از بهرهبرداری و پس از تغییرات یا شرایطی که میتوانند بر ایمنی آن اثر بگذارند، توسط فرد دارای صلاحیت بررسی شود.
بازرسی باید شامل وضعیت پایهها، مهاربندی، اتصالات، سکوی کار، دسترسیها و حفاظها باشد.
در صورت مشاهده نقص مؤثر بر ایمنی، استفاده از داربست باید تا رفع نقص و تأیید مجدد متوقف شود.
ممنوعیتهای مهم در کار با داربست
- استفاده از داربست ناپایدار یا دارای اجزای معیوب
- بارگذاری بیش از ظرفیت مجاز
- حذف خودسرانه مهاربندها یا حفاظها
- تغییر ساختار داربست بدون رعایت الزامات فنی
- استفاده از سکوی ناقص یا ناایمن
- جابهجایی داربست متحرک در حالی که افراد روی آن مستقر هستند، مگر در صورت مجاز بودن صریح طبق ضوابط و طراحی سازنده
دسترسی با طناب
دسترسی با طناب روشی تخصصی برای رسیدن به نقاط مرتفع یا دشوار است که در فعالیتهایی مانند بازرسی سازهها، تعمیرات صنعتی، نگهداری نما و برخی عملیات مخابراتی استفاده میشود.
این روش به دلیل وابستگی مستقیم ایمنی فرد به طنابها، اتصالات و مهارت اجرایی، نیازمند برنامهریزی دقیق و کنترل تخصصی است.
الزامات عمومی دسترسی با طناب
پیش از شروع کار باید مناسب بودن روش دسترسی با طناب بررسی شود و مشخص شود که آیا روش ایمنتری مانند سکوی کار یا بالابر قابل استفاده است یا خیر.
در صورت انتخاب این روش، موارد زیر باید بررسی شوند:
- صلاحیت و آموزش تخصصی کارکنان
- سلامت طنابها و تجهیزات
- تناسب تجهیزات با نوع عملیات
- استحکام و قابلیت اطمینان نقاط اتصال
- امکان جلوگیری از آسیب دیدن طنابها
- وجود ارتباط مؤثر میان اعضای تیم
- پیشبینی روش نجات فرد معلق
سامانه طناب اصلی و پشتیبان
در روشهای متداول دسترسی صنعتی با طناب، از سامانههای مستقل برای دسترسی و پشتیبانی ایمنی استفاده میشود. هدف این است که خرابی یک جزء بهتنهایی موجب سقوط کنترلنشده فرد نشود.
طراحی سامانه باید بر اساس استانداردهای مربوط، نوع کار، شرایط سازه و تجهیزات مورد استفاده انجام شود.
نقاط اتصال
نقطه اتصال باید برای بارهای مورد انتظار مناسب باشد و محل انتخاب آن با توجه به جهت بارگذاری، احتمال سقوط، لبههای تیز و سایر خطرات بررسی شود.
اتصال تجهیزات به اجزای نامطمئن سازه، لولههای فاقد تأیید، نردههای معمولی یا نقاطی که ظرفیت آنها مشخص نیست، میتواند خطرناک باشد.
خطرات ویژه دسترسی با طناب
- بریدگی یا ساییدگی طناب
- آسیب ناشی از حرارت یا مواد شیمیایی
- گرهخوردگی و پیچیدگی تجهیزات
- انتخاب نامناسب نقطه اتصال
- سقوط ابزار و تجهیزات
- شرایط جوی نامناسب
- ناتوانی در نجات سریع فرد معلق
برنامه نجات در دسترسی با طناب
پیش از شروع کار باید روش نجات متناسب با محل و نوع عملیات مشخص شود. صرف وجود طناب یا تماس تلفنی با نیروهای امدادی، بهتنهایی برنامه نجات محسوب نمیشود.
طرح نجات باید شامل تجهیزات مورد نیاز، نقش افراد، روش دسترسی به فرد حادثهدیده و نحوه انتقال ایمن او به محل امن باشد.
سامانه محدودکننده سقوط
سامانههای حفاظت در برابر سقوط از مهمترین تجهیزات ایمنی کار در ارتفاع هستند. انتخاب سامانه مناسب باید بر اساس نوع فعالیت، امکان سقوط، ارتفاع آزاد، محل اتصال و شرایط محیطی انجام شود.
سامانه محدودکننده سقوط چیست؟
سامانه محدودکننده سقوط، سامانهای است که با محدود کردن محدوده حرکت فرد، اجازه نمیدهد به محل دارای خطر سقوط دسترسی پیدا کند.
این روش زمانی کاربرد دارد که بتوان محل اتصال و طول تجهیزات را به شکلی تنظیم کرد که فرد به لبه یا ناحیه خطرناک نرسد.
سامانه متوقفکننده سقوط چیست؟
سامانه متوقفکننده سقوط برای شرایطی طراحی میشود که احتمال سقوط فرد وجود دارد و لازم است در صورت وقوع سقوط، حرکت او متوقف شود.
اجزای این سامانه ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- هارنس تمام بدن
- طناب رابط یا لنیارد مناسب
- شوکگیر، در صورت نیاز طراحی سامانه
- وسیله متوقفکننده سقوط
- خط نجات
- نقطه اتصال مناسب
تمام اجزای سامانه باید با یکدیگر سازگار باشند و برای شرایط استفاده مورد نظر انتخاب شوند.
هارنس تمام بدن چیست؟
هارنس تمام بدن وسیلهای است که روی بدن پوشیده میشود و در سامانه متوقفکننده سقوط، نیروهای ناشی از توقف را در بخشهای مناسب بدن توزیع میکند.
هارنس باید از نظر اندازه، تناسب با بدن، نوع اتصال و وضعیت اجزا بررسی شود.
هنگام استفاده از هارنس باید:
- از سالم بودن بندها، سگکها و نقاط اتصال اطمینان حاصل شود.
- هارنس مطابق دستورالعمل سازنده پوشیده و تنظیم شود.
- اتصالات فقط به نقاط تعیینشده و مجاز متصل شوند.
- سازگاری هارنس با سایر اجزای سامانه بررسی شود.
- پس از وقوع سقوط، تجهیزات درگیر حادثه از چرخه استفاده خارج شوند تا فرد صلاحیتدار وضعیت آنها را بررسی کند.
شوکگیر چیست و چه کاربردی دارد؟
شوکگیر وسیلهای است که در سامانههای طراحیشده برای توقف سقوط، با جذب بخشی از انرژی سقوط، به کاهش نیروهای واردشده به بدن کمک میکند.
استفاده از شوکگیر باید متناسب با طراحی سامانه و دستورالعمل سازنده باشد. وجود آن بهتنهایی تضمین نمیکند که توقف سقوط ایمن خواهد بود.
فضای آزاد مورد نیاز برای توقف سقوط
یکی از موضوعات بسیار مهم در انتخاب سامانه متوقفکننده سقوط، محاسبه فضای آزاد مورد نیاز زیر فرد است.
در این محاسبه باید مواردی مانند طول طناب رابط، میزان بازشدن شوکگیر، جابهجایی تجهیزات، قد فرد و فاصله ایمن از سطح یا موانع پایینتر در نظر گرفته شوند.
اگر فضای آزاد کافی وجود نداشته باشد، ممکن است فرد پیش از توقف کامل با زمین یا مانع برخورد کند.
بازرسی تجهیزات حفاظت در برابر سقوط
تجهیزات باید مطابق دستورالعمل سازنده و الزامات مربوط بازرسی شوند. بازرسی پیش از استفاده نیز اهمیت اساسی دارد.
موارد مهم بازرسی:
- پارگی، بریدگی یا ساییدگی بندها
- خوردگی یا تغییر شکل اجزای فلزی
- خرابی سگکها و قفلها
- آسیب طناب یا اتصالات
- آثار حرارت، مواد شیمیایی یا آلودگی مخرب
- وجود سابقه سقوط یا بارگذاری غیرعادی
نکته: تجهیزات آسیبدیده یا تجهیزاتی که در سقوط درگیر شدهاند، نباید بدون بررسی و تأیید فرد صلاحیتدار مجدداً استفاده شوند.
تور ایمنی
تور ایمنی یکی از تجهیزات حفاظت جمعی است که برای کاهش خطر سقوط افراد یا اشیا در شرایط طراحیشده مورد استفاده قرار میگیرد.
استفاده از تور ایمنی باید بر اساس نوع فعالیت، ارتفاع سقوط، محل نصب و مشخصات فنی سامانه انجام شود.
کاربرد تور ایمنی
تور ایمنی میتواند در شرایطی به کار رود که امکان سقوط افراد یا اشیا از جایگاه کار وجود داشته باشد و نصب آن از نظر فنی امکانپذیر باشد.
با این حال، تور ایمنی جایگزین ارزیابی ریسک، ایمنسازی لبهها یا سایر اقدامات ضروری نیست.
الزامات نصب تور ایمنی
پیش از نصب باید موارد زیر بررسی شوند:
- تناسب تور با نوع خطر
- سلامت شبکه و اجزای اتصال
- استحکام نقاط مهار
- فاصله مناسب تور از محل کار
- فضای کافی برای تغییر شکل تور هنگام جذب انرژی
- نبود موانع خطرناک زیر تور
- دسترسی مناسب برای بازرسی و تخلیه افراد یا اشیای گرفتار
بازرسی و نگهداری تور ایمنی
تور باید طبق دستورالعمل سازنده و الزامات فنی بازرسی شود. پارگی، آسیب اتصالات، فرسودگی یا تغییرات غیرعادی باید بررسی شوند.
پس از وقوع سقوط یا وارد شدن بار غیرعادی، استفاده مجدد از تور باید تا بررسی و تأیید صلاحیتدار متوقف شود.
محدودیتهای استفاده از تور
تور ایمنی نباید بهعنوان محل کار یا سطح دسترسی در نظر گرفته شود، مگر آنکه سامانه بهطور مشخص برای چنین کاربردی طراحی و تأیید شده باشد.
همچنین باید از تجمع مصالح، ابزار یا مواد اضافی روی تور جلوگیری شود.
بالابر
بالابرهای سیار برای دسترسی به نقاط مرتفع و ایجاد سکوی کار در پروژههای صنعتی، ساختمانی و تعمیراتی استفاده میشوند.
بالابرها بسته به طراحی، ظرفیت، ارتفاع دسترسی و شرایط محیطی، محدودیتهای متفاوتی دارند. رعایت دستورالعمل سازنده و الزامات ایمنی مربوط برای استفاده از این تجهیزات ضروری است.
بازرسی پیش از استفاده از بالابر
پیش از شروع کار باید وضعیت فنی و ایمنی بالابر بررسی شود.
موارد بازرسی عبارتاند از:
- وضعیت کلی دستگاه و اجزای سازهای
- عملکرد کنترلها و تجهیزات ایمنی
- وضعیت چرخها، ترمزها و سامانه حرکت
- عملکرد جکها و پایههای تثبیتکننده
- ظرفیت مجاز و محدودیت بار
- وضعیت سکوی کار و حفاظها
- وضعیت سامانه اضطراری پایینآوردن سکو
- وجود نشتی یا خرابی مؤثر بر ایمنی
در صورت وجود نقص مؤثر بر ایمنی، دستگاه نباید مورد استفاده قرار گیرد.
استقرار بالابر سیار
بالابر باید روی سطحی با ظرفیت تحمل بار کافی مستقر شود. شیب سطح، شرایط زمین و وضعیت پایهها باید با محدودیتهای مجاز دستگاه مطابقت داشته باشند.
هنگام استقرار باید:
- ظرفیت تحمل زمین بررسی شود.
- از قرارگیری پایهها روی سطوح سست یا ناپایدار جلوگیری شود.
- محدوده حرکت و خطر برخورد با تجهیزات بررسی شود.
- فاصله ایمن از خطوط برق رعایت شود.
- خطر واژگونی ناشی از باد یا بارگذاری نامناسب ارزیابی شود.
استفاده ایمن از سکوی بالابر
افراد مستقر در سکو باید محدودیتهای دستگاه و دستورالعمل استفاده را رعایت کنند.
از جمله اقدامات مهم:
- از ظرفیت مجاز دستگاه تجاوز نکنید.
- از افزایش ارتفاع با قرار دادن نردبان یا وسایل دیگر روی سکو خودداری کنید.
- از ایستادن روی نردهها یا حفاظهای سکو پرهیز کنید.
- از جابهجایی دستگاه در شرایطی که طبق دستورالعمل سازنده ممنوع است خودداری کنید.
- هنگام حرکت، به موانع بالاسری و اطراف توجه کنید.
- از تجهیزات حفاظت در برابر سقوط مطابق نوع بالابر و دستورالعمل سازنده استفاده کنید.
ممنوعیتهای مهم بالابر سیار
بر اساس مفاد آییننامه، بالا رفتن یا پایین آمدن از مهارها، ستونها، بومها و مفاصل سکوی کار بالابر سیار ممنوع است.
همچنین استقرار بالابر تنها زمانی مجاز است که زیر جکها استحکام کافی داشته باشد و شیب مجاز سطح مبنا رعایت شده باشد.
استفاده از بالابر سیار بهعنوان جرثقیل ممنوع است.
شرایط اضطراری بالابر
در صورت خرابی دستگاه، قطع برق، گیر کردن سکو یا بروز حادثه باید از روش اضطراری پیشبینیشده برای دستگاه استفاده شود.
اپراتور و افراد مسئول باید با روش پایینآوردن اضطراری سکو و نحوه درخواست کمک آشنا باشند.
رعایت الزامات ایمنی کار در ارتفاع به همکاری کارفرما، سرپرستان، مسئولان ایمنی و کارکنان نیاز دارد.
مسئولیتها
مسئولیتهای کارفرما
بر اساس مواد ۹۱ و ۹۵ قانون کار، کارفرما در زمینه تأمین شرایط ایمن، تهیه تجهیزات حفاظت فردی و نظارت بر رعایت مقررات ایمنی مسئولیت قانونی دارد.
مهمترین اقدامات کارفرما عبارتاند از:
- فراهم کردن محیط کار ایمن
- شناسایی و ارزیابی خطرات
- تهیه تجهیزات حفاظت فردی مناسب و استاندارد
- فراهم کردن تجهیزات دسترسی ایمن
- آموزش کارکنان متناسب با فعالیت
- اطمینان از صلاحیت افراد مسئول
- نظارت بر اجرای دستورالعملهای ایمنی
- رسیدگی به نقص تجهیزات و شرایط ناایمن
- پیشبینی اقدامات اضطراری و نجات
- ثبت و پیگیری موارد مؤثر بر ایمنی
مسئولیتهای کارگر
کارگران نیز باید در اجرای الزامات ایمنی همکاری کنند و از تجهیزات و روشهای کاری مطابق آموزش و دستورالعمل استفاده کنند.
مهمترین وظایف عملی کارکنان عبارتاند از:
- شرکت در آموزشهای ایمنی مرتبط
- استفاده صحیح از تجهیزات تحویلی
- بررسی ظاهری تجهیزات پیش از استفاده
- رعایت دستورالعملهای کار در ارتفاع
- خودداری از استفاده از تجهیزات معیوب
- گزارش شرایط ناایمن به سرپرست
- خودداری از تغییر خودسرانه حفاظها یا اتصالات
- رعایت مسیرهای دسترسی تعیینشده
- توقف فعالیت در صورت مشاهده خطر فوری و اطلاعرسانی به مسئول مربوط
مسئولیت سرپرست و مسئول ایمنی
سرپرست عملیات و مسئول ایمنی، متناسب با حدود وظایف و اختیارات خود، در شناسایی خطرات، کنترل شرایط کار، بررسی آمادگی کارکنان و پیگیری رفع نواقص نقش دارند.
در پروژههای بزرگ، بهتر است مسئولیتهای مرتبط با ارزیابی ریسک، تأیید تجهیزات، صدور مجوز کار و اجرای طرح نجات بهطور مکتوب مشخص شوند.
مسئولیت قانونی در صورت وقوع حادثه
در صورت وقوع حادثه ناشی از کار، موضوع مسئولیت اشخاص بر اساس قوانین و مقررات مربوط و با توجه به علت حادثه، وظایف قانونی و میزان رعایت الزامات بررسی میشود.
بنابراین، نمیتوان بدون بررسی شرایط هر پرونده، مسئولیت تمام حوادث را بهصورت یکسان به یک شخص نسبت داد.
چکلیست زیر یک ابزار اجرایی برای بررسی آمادگی پیش از شروع کار است. این چکلیست جایگزین متن قانونی، ارزیابی ریسک تخصصی یا فرمهای اختصاصی کارگاه نیست.
بررسی پیش از شروع عملیات
- ارزیابی ریسک فعالیت انجام شده است.
- روش دسترسی و جایگاه کار مناسب انتخاب شده است.
- کارکنان آموزش و صلاحیت متناسب دارند.
- تجهیزات پیش از استفاده بازرسی شدهاند.
- لبههای باز و بازشوهای خطرناک ایمنسازی شدهاند.
- ظرفیت بار و پایداری محل کار بررسی شده است.
- شرایط جوی برای انجام عملیات مناسب است.
- محدوده خطر و سقوط اشیا کنترل شده است.
- تجهیزات حفاظت فردی متناسب انتخاب و تنظیم شدهاند.
- نقاط اتصال و سازگاری اجزای سامانه بررسی شدهاند.
- روش ارتباط و نظارت بر عملیات مشخص است.
- برنامه نجات و تجهیزات اضطراری آماده است.
سوالات رایج
۱. کار در ارتفاع از چند متر شروع میشود؟
مطابق تعریف آییننامه ایمنی کار در ارتفاع، فعالیتی که در ارتفاع بیش از ۱٫۲ متر نسبت به سطح مبنا انجام شود، کار در ارتفاع محسوب میشود. با این حال، خطر سقوط در ارتفاعهای کمتر نیز باید ارزیابی و کنترل شود.
۲. آیین نامه ایمنی کار در ارتفاع در چه سالی تصویب شد؟
این آییننامه در ۱۰ آبان ۱۳۸۹ در شورای عالی حفاظت فنی تصویب و در ۱۷ بهمن ۱۳۸۹ به تصویب وزیر کار و امور اجتماعی وقت رسید.
۳. آیین نامه ایمنی کار در ارتفاع چند ماده دارد؟
متن منتشرشده آییننامه مشتمل بر ۸ فصل، ۱۳۵ ماده و ۳ تبصره است.
۴. آیا استفاده از هارنس در تمام فعالیتهای ارتفاعی کافی است؟
خیر. هارنس تنها یکی از اجزای حفاظت در برابر سقوط است. انتخاب سامانه باید متناسب با نوع کار، نقاط اتصال، تجهیزات مکمل و فضای آزاد مورد نیاز انجام شود. در صورت امکان، پیشگیری از سقوط با استفاده از جایگاه ایمن و حفاظهای مناسب باید در اولویت قرار گیرد.
۵. آیا میتوان از بالابر سیار بهعنوان جرثقیل استفاده کرد؟
خیر. مطابق آییننامه ایمنی کار در ارتفاع، استفاده از بالابر سیار بهعنوان جرثقیل ممنوع است.
۶. آیا استفاده از نردبان برای تمام کارهای ارتفاعی مجاز است؟
نردبان باید با توجه به نوع فعالیت و محدودیتهای آن انتخاب شود. برای کارهای طولانی، فعالیتهای نیازمند تکیهگاه پایدار یا عملیات پرخطر، باید مناسب بودن روش دسترسی و امکان استفاده از سکوی کار یا تجهیزات دیگر بررسی شود.
۷. چه کسی مسئول تأمین تجهیزات حفاظت فردی است؟
کارفرما طبق الزامات قانونی مربوط، مسئول تأمین تجهیزات حفاظت فردی مناسب و فراهم کردن شرایط ایمن کار است. کارکنان نیز باید تجهیزات را مطابق آموزش و دستورالعمل استفاده کنند.
۸. آیا پس از سقوط فرد میتوان دوباره از تجهیزات استفاده کرد؟
تجهیزات درگیر سقوط باید از چرخه استفاده خارج شوند و مطابق دستورالعمل سازنده و الزامات مربوط توسط فرد صلاحیتدار بررسی شوند. استفاده مجدد بدون تأیید مناسب میتواند خطرناک باشد.
۹. آیا کارفرما باید برای کار در ارتفاع برنامه نجات داشته باشد؟
پیشبینی اقدامات اضطراری و روش نجات متناسب با نوع فعالیت، بهویژه در سامانههایی که احتمال معلق ماندن فرد وجود دارد، از الزامات مهم برنامهریزی ایمنی است. روش نجات باید عملی و متناسب با شرایط واقعی محل کار باشد.
۱۰. متن کامل آیین نامه ایمنی کار در ارتفاع را از کجا میتوان دریافت کرد؟
میتوانید متن منتشرشده آییننامه و نسخه قابل مطالعه آن را از این لینک دریافت کنید. برای استناد رسمی، متن مرجع دولتی و آخرین وضعیت مقررات را ملاک قرار دهید.
جمعبندی
آییننامه ایمنی کار در ارتفاع چارچوبی برای کنترل خطر سقوط و حفاظت از کارکنان در محیطهای کاری مرتفع فراهم میکند. اجرای مؤثر آن مستلزم شناخت مقررات، ارزیابی ریسک، انتخاب تجهیزات مناسب، آموزش کارکنان، بازرسی مستمر و آمادگی برای شرایط اضطراری است.
در این مقاله، هشت فصل اصلی آییننامه ایمنی کار در ارتفاع شامل الزامات عمومی، نردبان، جایگاه کار، داربست، دسترسی با طناب، سامانههای حفاظت در برابر سقوط، تور ایمنی و بالابرهای سیار بررسی شد.
اصل اساسی ایمنی کار در ارتفاع این است که پیش از شروع فعالیت، خطر سقوط شناسایی و تا حد امکان حذف یا کنترل شود. استفاده از تجهیزات حفاظت فردی باید بخشی از یک سامانه ایمنی کامل باشد، نه تنها اقدام پیشگیرانه.
یادآوری حقوقی و تخصصی
این مقاله یک محتوای آموزشی و تشریحی است و بازنویسی لفظبهلفظ تمام ۱۳۵ ماده آییننامه محسوب نمیشود. برای استفاده در ممیزی، بازرسی، تدوین دستورالعمل اجرایی یا استناد حقوقی، متن رسمی آییننامه، مقررات مرتبط و آخرین اصلاحات احتمالی باید مستقیماً بررسی شوند.
