زمین‌لرزه ۱۳۵۷ طبس

زمین‌لرزه طبس، زمین‌لرزه‌ای با شدت ۷.۸ ریشتر بود که در ساعت ۱۹:۳۶ روز شنبه ۲۵ شهریور ۱۳۵۷ و در عمق ۱۰ کیلومتری زمین رخ داد و شهر طبس و روستاهای مجاور آن را ویران کرد. این زمین‌لرزه قدرتمندترین زلزله‌ای است که تا به حال در تاریخ ایران ثبت شده است. کشته‌های این زلزله را بین ۶ تا ۲۵ هزار نفر اعلام کرده‌اند.

زلزله طبس در نوع خود از بزرگترین زلزله‌های ایران بود که تا مدت‌ها مبنای محاسبات سازه در آئین‌نامه زلزله ایران بود.

اواخر تابستان سال ۱۳۵۷ در بحبوحه مبارزات مردم ایران علیه حکومت شاه وقتی بیست و پنجمین روز شهریور به غروب نزدیک شد، زلزله‌ای روی داد که همچنان «شدیدترین زلزله ثبت شده در ایران» گفته می‌شود.

اکثر اهالی شهر و روستاهای طبس با تاریکی هوا به خانه‌های خود بازگشتند اما پیش از فرارسیدن سیاهی شب، ساعت در ۱۹:۳۶ ثابت ماند؛ زمانی که گسل نایبندان تا طبس فعال شد و زمین‌ لرزه‌ای با قدرت ۷.۴ ریشتر در عمق ۱۰ کیلومتری زمین و فاصله ۱۵ کیلومتری مرکز شهرستان به وقوع پیوست.

این زلزله مهیب، طبس و روستاهای بخش مرکزی آن را تا شعاع ۳۰ کیلومتری تخریب کرد و تلفات آن تا بیش از ۲۵ هزار نفر نیز برآورد شده است.

کمتر از یک ماه از آتش‌سوزی سینمارکس آبادان (۲۸ مرداد ۱۳۵۷) و هشت روز از جمعه سیاه (سرکوب خونین تظاهرکنندگان انقلابی در میدان ژاله تهران، ۱۷ شهریور۱۳۵۷) گذشته بود، در شرایطی که ایران در کوران مبارزات انقلاب قرار داشت، در تاریکی شب شهر زیبا و تاریخی طبس در چشم‌ برهم‌ زدنی به تلی از آوار تبدیل شد و ایران را در غم بزرگ و فراموش نشدنی فرو برد.

کانون زلزله در نزدیکی کریت بود و خرابی‌ها از دیهوک در جنوب شرق تا اصفهک و سپس شهر طبس گسترش می‌یافت و زمین در کسری از ثانیه خانه‌های قدیمی، کاهگلی، کم‌مقاوم و سازه‌های غیرمقاوم طبس و صاحبان آنها را بلعید و شهر تاریخی طبس با قدمت بیش از یکهزار سال به کلی ویران شد.

بنا به شواهد موجود پس از رخداد زلزله اثری از این شهر زیبای تاریخی حاشیه کویر مرکزی ایران باقی نماند و مسجد دومنار، مسجد جامع و ارگ طبس همگی با خاک یکسان شدند.

طبس تا قبل از این زمین لرزه جزو مناطق با خطر نسبی متوسط پهنه‌بندی شده بود اما تحقیقات و پژوهش‌ها نشان می‌دهد به دلیل وضعیت خاص زمین شناسی، مستعد زلزله‌های با قدرت بالا بوده ولی ابزارهای موجود در گذشته، توان شناسایی این قابلیت را نداشته است.

آن روزها با وضعیت نابسامان سازمان امدادی کشور و محرومیت‌های طبس و استان‌های شرقی ایران، کمبود راه‌ها و دسترسی‌ها کمک‌رسانی به بازماندگان دشوار بوده اما به دلیل همزمانی برنامه بازسازی با وقوع انقلاب اسلامی و بالا بودن روحیه جمعی، میزان مشارکت مردم و اقشار مختلف در بازسازی زیاد گزارش شده است ویژگی مهمی که در حوادث ۴۵ سال گذشته هم خود را نشان داد.

این زلزله با قدرت ۷.۸ ریشتر رخ داد؛ اما در مورد عمق آن ارقام متفاوتی ارائه شده است؛ اغلب منابع عمق زلزله را ۱۰ کیلومتر عنوان کرده‌اند اما سازمان زمین‌شناسی آمریکا عمق این زمین‌لرزه را ۳۵ کیلومتر و مؤسسه ژئوفیزیک عمق آن را ۵ کیلومتر تخمین زده است.

گسل عامل زمین‌لرزه طبس حدود ۸۰ کیلومتر طول دارد و در عمق حدود ۱۰ کیلومتری سطح زمین واقع است که از فاصله حدود ۱۰ کیلومتری شهر طبس عبور می‌کند و کانون این زمین‌لرزه نیز در نزدیکی روستای کریت طبس واقع بود. خرابی‌های این زلزله از شهر دیهوک در جنوب شرق طبس تا روستای اصفهک و سپس خود شهر طبس گسترش یافت.

عمق کم زلزله و نزدیکی کانون زلزله به شهر طبس موجب شد تا حجم تخریب افزایش یابد و کل شهر را فراگیرد. همچنین به این دلیل که برخلاف معمول هیچ پیش‌لرزه‌ای در زمین‌لرزه طبس رخ نداد، آمار تلفات در این زلزله افزایش قابل‌توجهی داشت.

پس از روز حادثه در شهر طبس، در روز اول ۲۳ پس‌لرزه، در روز دوم ۷ پس‌لرزه و روز سوم ۳ پس‌لرزه ثبت شده است. همچنین در دیهوک نیز ۷ پس‌لرزه ثبت شده است.

حامیان سلامت و ایمنی نیروی کار

در مورد آمار تلفات زلزله طبس عددهای مختلفی گزارش شده است. در آمار رسمی ارائه‌شده توسط مرکز آمار ایران، شمار کشته‌شدگان در طبس و روستاهای اطراف ۶۳۶۳ نفر اعلام شده است؛ اما با توجه به این‌که پس از این حادثه امکان ثبت دقیق تعداد کشته‌شدگان وجود نداشته است، تعداد تلفات زمین‌لرزه طبس تا ۲۵ هزار نفر نیز برآورد شده است. گفته می‌شود اجساد بی‌شماری از جان‌باختگان این حادثه هیچگاه یافت نشدند.

پس از وقوع زلزله در طبس ارتش و جمعیت شیر و خورشید برای کمک به زلزله‌زدگان مامور شدند. دولت ایران، سه روز عزای عمومی اعلام کرد و دربار نیز اعلام کرد جشن‌های چهارم و نهم آبان برگزار نمی‌شود و هزینهٔ این جشن‌ها برای رسیدگی به اوضاع طبس خرج خواهد شد.

با این وجود مردمی که از وقایع هفده شهریور خشمگین بودند اعتقاد داشتند رژیم به‌منظور تلاش برای عدم حضور مردم در تظاهرات و اعتراضات، از این زلزله استفاده تبلیغاتی می‌کند.

پس از این حادثه محمدرضاشاه و فرح پهلوی به صورت جداگانه از مناطق زلزله‌زده بازدید کردند.

روح‌الله خمینی طی پیامی از نجف از مردم برای کمک‌رسانی به زلزله‌زدگان درخواست کمک کرد و کمبودهای مردم زلزله‌زده را ناشی از ناکارآمدی حکومت پهلوی دانست..

پس از زلزله طبس شایعه‌ای شکل گرفت که بر اساس آن، این زلزله ناشی از دفن زباله‌های اتمی کشورهای خارجی در ایران و حتی انفجار عمدی آن‌ها بوده است. با توجه به پژوهش‌های متعدد لرزه‌شناسی روشن است که زلزله طبس یک زمین‌لرزه کاملاً طبیعی بوده که در گسل طبس اتفاق افتاده است.

یک هواپیمای که برای امدادرسانی به زلزله‌زدگان طبس اعزام شده بود، در فرودگاه دوشان‌تپه دچار سانحه شد و از بین رفت.

در تاریخ ۲۹ شهریور ۱۳۵۷، یک فروند هرکولس سی-۱۳۰ نیروی هوایی ارتش که به منظور حمل وسایل و مواد غذایی مورد نیاز مردم زلزله‌زده طبس از پایگاه شیراز عازم تهران بود، در حدود ساعت ۸:۰۰ صبح، در فرودگاه دوشان تپه سقوط کرد و ۹ سرنشین آن کشته شدند.

طبس پس از زلزله 

اگرچه طبس داغ ۲۵ شهریور را فراموش نکرده و هر لرزه‌ای برایش یادآور این زلزله تلخ است اما این دیار به همت مردمانش از نو برخاست و بار دیگر زنده شد.

بعد از گذشت ۴۵ سال از آن واقعه، جمعیت طبس به مرز چهار برابری آن زمان رسیده و براساس سرشماری سال ۱۳۹۵ بیش از ۳۹ هزار نفر اعلام شده است.

روستای اصفهک طبس در زلزله به طور کامل تخریب شده بود و بعد از آن روستای جدیدی در کنار محل قدیم با مشارکت مردم ساخته شد که اکنون تبدیل به خانه‌های بوم‌گردی و گردشگری شده است.

طبس به‌ دلیل فاصله نزدیک به گسل نایبندان همچنان زلزله‌خیز است و ۲۲ شهریور سال ۱۴۰۱ زلزله‌ای با قدرت ۵.۱ ریشتر ساعت ۴:۰۷ صبح حوالی عشق‌آباد روی داد و طبس را لرزاند.

ایران یکی از زلزله‌خیزترین کشورهای جهان با گسل‌های فراوان است که حدود ۹۰ درصد مساحت آن را می‌پوشاند. پرتلفات‌ترین زلزله معاصر در ایران، زلزله رودبار و منجیل در سال ۱۳۶۹ است؛ زلزله بم در سال ۱۳۸۲ نیز حدود ۳۰ هزار کشته داشت و بم دوباره ساخته شد.

اما به روایتی معروف‌ترین زلزله ایران، زلزله سال ۱۳۴۱ بوئین زهراست و در سال‌های اخیر نیز زلزله‌های زیادی به وقوع پیوست که آمادگی برای امداد و نجات به موقع، اسکان، بازسازی و مقاوم سازی ساختمان‌های غیرمقاوم از درس‌های ماندگار این حوادث تلخ بوده است.

طبس امروز

زلزله مخرب دیگر در خراسان جنوبی شهریور سال ۱۳۴۷ در دشت بیاض روی داد که حدود هفت ریشتر قدرت داشت و فردای آن روز فردوس با زمین لرزه‌ دیگری لرزید. طی ۲ روز منطقه دشت بیاض و فردوس در خراسان ویران شد و ستون‌های ۱۲ هزار خانه مسکونی در هم شکست.

۲۰ اردیبهشت هم یادآور زلزله مهیب سال ۱۳۷۶ در شهرستان زیرکوه خراسان جنوبی است و اردکول کانون این زمین لرزه بعد از گذشت ۲۶ سال هنوز هم داغ آن لرزه‌ها را به دل دارد. زلزله زیرکوه با شدت ۷.۱ ریشتر، ۱۲۸ روستای منطقه را در هم کوبید که حدود ۱۵ هزار واحد مسکونی تخریب و ۶۰ هزار نفر بی‌خانمان شدند.

خانه‌های فرسوده و نامقاوم هنوز در جای جای خراسان جنوبی تهدید جدی برای جان انسان به شمار می‌رود هرچند در سال‌های اخیر برای مقاوم سازی منازل به ویژه در روستاها اقدامات موثری انجام شده است.

وقوع چهار زلزله با بزرگی بیشتر از هفت ریشتر در ۵۰ سال اخیر در خراسان و ایجاد بزرگترین شکستگی سطحی کل تاریخ ایران با طول ۱۲۵ کیلومتر (زلزله زیرکوه)، قابلیت بالای لرزه‌ای این منطقه پهناور را نشان می‌دهد.

کارشناسان معتقدند در حال حاضر بیش از ۵۰ گسل فعال در خراسان جنوبی شناخته شده که گسل نهبندان و نایبند از مهم‌ترین این گسل‌ها است.

انتهای پیام/